Ил Түмэн 18-с уочараттаах пленарнай мунньаҕа өрөгөйдөөх, таайтарыылаах,ону тэҥэ дьиксиниилээх ис хоһоонноох буолуохтааҕа көһүтүллэр этэ
. Бастатан туран, парламент үлэтин биир уһулуччу бэлиэ түбэлтэтэ- Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Президенин боломуочуйатын сүктэрии. Өрөспүүбүлүкэ историятын үрүҥ лииһигэр бигэтик суруллан хаалар ала-бэлиэ түгэн.
РФ Президенэ Д.Медведев Ил Түмэҥҥэ киллэрбит кандидатурата ханнык да саркааҕа суох ааһарыгар саарбахтыы барааччы суоҕа эрэбил этэ. Арай төһө элбэх куолаһы ылыай, биир эмэ утарааччы көстүө дуо диэн таайа сатааччы эрэ баар буолуон сөбө. «Дьиксиниилээх» диэн тылы чуолаан былаас эргимтэтигэр сылдьааччыларга, чунуобунньук аймахха сыһыаран этиэххэ сөп буолуо. Хайа, «саҥа миинньик» саҥалыы сиппийэн кэбиһэр куттала ыраахтан буолбатах. Оттон уонна хайдах да эргит-урбат, өрөспүүбүлүкэ саҥа Аҕа баһылыгын талыы- чахчыта үрдүк өрөгөйдөөх историческай түгэн. «Талыы» диэн тылы, баҕар, сүөргүлээччи көстүөн сөп. Норуот бэйэтин итэҕэлин биэрэн быыбардаабыт дьокутааттара эмиэ куоластаан үрдүк боломуочуйаны сүктэрэр буоллахтарына, бүттүүн уопсай кыттыгастаах талыы быһыытынан ааҕыллыан сөп буолуо. Сибилиҥҥи кэмҥэ бүтүн дойду үрдүнэн олохтоммут уонна туттулла сылдьар уопсай судаарыстыбаннай процедура буолар.
Онон Ил Түмэн үлэтин саҕалыыр. Барыта 68 дьокутаат үлэ миэстэтигэр баар. Биир дьокутаат аахсыллар, иккис биллибэт биричиинэлэринэн суохтар. Кворум баар, саалаҕа икки судаарыстыбаннай Өрөгөй ырыата ньиргийэр. Ил Түмэн бу бэлиэ мунньаҕар бааллар: өрөспүүбүлүкэ урукку президенэ В.А.Штыров, президент дуоһунаһыгар кандитат Е.А.Борисов, РФ Президенин Дальнай Востоктааҕы федеральнай уокурукка Боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ В.И.Ишаев, РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы М.Е.Николаев, Амур уобалаһын губернатора О.Н.Кожемяко, Госдума дьокутааттара М.И.Эверстов, Ф.С.Тумусов, Ю.А.Песковская, СӨ Конституционнай суутун бэрэссэдээтэлэ Д.Н.Миронов, Үрдүкү суутун бэрэссэдээтэлэ Л.Т.Горева, СӨ борокуруора А.А.Подласенко уонна ыҥырыылаахтар.
Мунньах бэрэссэдээтэлэ В.Басыгысов «Борисов Егор Афанасьевичка Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин сүктэрэр туһунан» СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын(Ил Түмэн) уурааҕын бырайыагын дьүүллэһиигэ туруорар. В.А.Штыровы СӨ Президенин дуоһунаһыттан болдьоҕун иннинэ босхолуур туһунан РФ Президенин Д.Медведев Ыйааҕа тахсан турар. РФ Президенэ бу дуоһунаска Е.А.Борисов кандидатуратын Ил Түмэн көрүүтүгэр киллэрэр этиитэ эмиэ бары процедуралары ааһан тураллар.
РФ Президенин Боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ В.Ишаев үрдүк таһаарыылаах өр сыллаах судаарыстыбаннай үлэтин иһин В.Штыров «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» III степеннээх уордьанынан наҕараадаламмытын туһунан этэр, бэйэтин аатыттан махталы биллэрэр. «Егор Афанасьевиһы мин өртөн билэбин,- диир кини.- Улахан эппиэтинэстээх дуоһунаска чахчы сыралаахтык уонна таһаарыылаахтык үлэлээн кэллэ. Өрөспүүбүлүкэ социальнай-экономическай сайдыыта бигэ туруктаах буолуутугар кини кырата суох көмүс көлөһүнэ баар. Эһигини, дьокутааттары, кини иһин куоластыыргытыгар ыҥырабын,»- диэн түмүктүүр. Ил Түмэн судаарыстыбаннай тутууга уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ О.Макиенко эмиэ бу кандидатура иһин куоластыырга этии киллэрэр.
Президент дуоһунаһыгар кандидат Е.Борисов бэйэтин программнай этиитин оҥорор. Бастатан туран, үрдүк итэҕэл иһин РФ пезиденэ Д.Медведевкэ махталын биллэрэр. Ситиһиллибиттэри бэлиэтээн этэригэр производство биир салаатыттан тутулуктаныыттан төлөрүйэр инниттэн, диверсификациялааһыны утумнаахтык олохтооһуну, тимир уонна автомильнай суоллары тутууну, хамнаска иэстэн төлөрүйүүнү, тас иэһи реконструкциялааһыны, социальнай-экономическай сайдыыны түстүөхтээх уһун кэмнээх программалары ылынан үлэлээһини, федеральнай таһымнаах университеты тэрийиини, о.д.а. дьаһаллары ааттаталаата. Ситиһиилэр баалларын үрдүнэн, диэтэ кини, өрөспүүбүлүкэҕэ дьон олоҕун таһыма ыра санааттан быдан намыһах. Кэмчилээһини киллэрэр сыалтан бюджет ороскуоттаах чааһын сарбыйар да түгэҥҥэ, ол социальнай проблемалары быһаарыыга ханан да дьайыа суохтаах. Тыа сирин, тыа хаһаайыстыбатын проблемаларыгар былаас өттүттэн сөптөөх болҕомто ууруллубат диэн ким да этиэ суоҕа. Эһиги, дьокутааттар, ону бэйэҕит бэркэ диэн билэҕит. Ааспыт сыл бүтүүтэ 10 улууска социологическай ыйытык оҥоһуллубута. Ыйытыллыбыттартан 70%-ра бэйэлэрин дьадаҥыларынан ааҕымматтар, оттон 25%-ра тыа сиригэр олох таһыма сыыйа тупсар диэн эппиттэрэ. Мэлдьэх буолбатах, кэлиҥҥи сылларга экономикаҕа ылыллыбыт ситиһиилэр сыччах промышленность туруктаах көрдөрүүтүн түмүгэр кэллилэр. Тыа хаһаайыстыбата бэйэтэ туспа киллэрэр кылааттаах буолуохтаах. Тыа хаһаайыстыбатын проблемалара мэлдьитин болҕомто киинигэр тураллара, туруохтара даҕаны.
Бородууксуйаны оҥорон таһаарыы үүнүүтүн тэтимэ ис туһаныыттан уонна наадыйыыттан хаалан иһэр. Наука ситиһиилэрин туһаныы, наука учреждениеларын үлэлэрин тосту уларыта туту соруга турар. ОДьКХ систиэмэтэ дириҥ кириисистэн таҕыста эрээри, Быһаарыллыбатах уустуктар аҕыйыы иликтэр. Тарибтары үрдэтиинэн проблемалары быһаарарга холонуу хаһан да үтүө түмүккэ аҕалыа суоҕа. Манна эмиэ производствоны диверсификациялааһын ньымалара киэҥник олохтонуохтаахтар. Эргэ уонна саахалланар туруктаах олорор дьиэ өлүүтэ биһиэхэ олус улахан. Олорор дьиэни тутууга туһуламмыт кэккэ докумуоннары ылыныахпыт. Маннык туруктаах дьиэттэн босхолонууга федеральнай киини кытта салгыы үлэлиэхпит.
Үөрэх уонна наука эйгэлэригэр биһиги куһаҕана суох базалаахпыт. Манны салгыы хаҥатыыга, үөрэтии хаачыстыбатын үрдэтиигэ үлэлэһиэхпит. Аныгы ыччат иннигэр үгүс проблема турар. Ыччат олоххо бэйэтэ эмиэ эппиэтинэстээх, тугу ситиһиэн баҕарарыгар чуолкай сыаллаах буолуохтаах. Култуураны сайыннарыы, норуот үгэстэрин харыстааһын глобализация үйэтигэр булгуччу наада. Глобализацияттан куттанымыахха, киниэхэ үчүгэй бэлэмнээх буоллахха, тулуктаһыахпыт. Доруобуйа харыстабылын салаатыгар модернизация барыан наада. Физкультура уонна спорт- билиҥҥи олох арахсыспат аргыстара. үлэ салгыы бара туруоҕа.
Судаарыстыбаннай чунуобунньук үлэтин көдьүүһүн үрдэтии соруктара, коррупция сидьиҥ көстүүлэрин кытта охсуһуу- күннээҕи бэбиэскэттэн уһуллубат боппуруостар. Судаарыстыбаннай бюджет дьэҥкир буолуута мэлдьитин тутуһуллуоҕа. Парламены кытта хардарыта сибээстээх үлэ ыытылларын мэктиэлиибин. Профсоюзнай уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр үлэлэрэ болҕомто тас өттүгэр хаалыахтара суоҕа.
В.Штыров аата-суола албаннаах айааччы-тутааччы уонна улахан таһымнаах салайааччы быһыытынан өрөспүүбүлүкэ историятыгар көмүс буукубаларынан суруллан хаалыаҕа. Кини билигин эстафетаны кыайыылаах быһыытынан туттарар. Үтүө дьыала уонна утум салҕаныаҕа.Ол эрээри наар кэнники диэки сирэйдэнэн суолу салҕааһын быһыытынан буолбакка, өссө үрдүккэ дьулуһуу сиэринэн.
- Убаастабыллаах дьокутааттар!- диэтэ Егор Борисов.- Үс аҥаар сыллааҕыта Вячеслав Анатольевич иккис болдьоҕор олороругар:» Үйэ аргыс тыала биһиги баарыспытын тиирэ киэптиир.»,-диэбиттээх. Өскөтө биһиги бары биир ньыгыл түмсүүлээх хамаанда буоллахпытына, өрөспүүбүлүкэбит уонна норуоппут тустарыгар айымньылаахтык уонна сырдык сыдьаайдаахтык үлэлээтэхпитинэ, биһиги баарыспыт түргэн тэтимнээхтик инники дьулурутуоҕар бигэтик эрэнэбин,- диэн этиитин түмүктүүр.
Бу кэнниттэн дьокутааттар Д.Наумов, В.Петров, А.Гаврильев, С.Гоголева, М.Филиппов, З.Корнилова,С.Гаврилов ыйытыыларыларыгар эппиэттээтэ. Салгыы политическай баартыйалар фракцияларын салайааччылара санааларын уонна сыанабылларын эттилэр. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа фракциятыттан О.Федорова саҥа сүүмэрдэниэхтээх бырабыыталыстыба икки соругу быһаарыахтаах диэтэ. Экономиканы салайыы көдьүүһүн уонна нэһилиэнньэ дохуотун үрдэтии соруктара тураллар. Элбэх баартыйа күрэстэһэр быһыытыгар-майгытыгар уопсастыбаны түмүү наада. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйаны өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин 15%-на өйүүр, бу боччумнаах политическай күүс уонна тирэх буоларын бэлиэтээтэ.
РФКП фракциятын салайааччыта В.Губарев бэйэтин этиитигэр Е.Борисов үлэлээн кэлбит эстафетаны салгыырыгар саарбаҕалаабатын биллэрдэ. Оппозицияҕа турар дьокутаат бу бүгүҥҥү процедура хаамыытыгар хайдах да дьайар кыаҕа суоҕун бэлиэтээтэ. Е.Борисов кандидатурата талылларыгар кыратык да саарбаҕалаабатын этэн туран, РФКП фракцията туттунарын туһунан биллэрдэ.
«Сөбүлэһии» дьокутааттар бөлөхтөрүн салайааччыта С.Гаврилов президеҥҥэ саҥа кандидатура өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник өйөнөрүн бэлиэтээтэ. Баҕа санаа быһыытынан, саҥа оскуолалары уонна онкология киинин туту боппуруостарын туруорда. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаттан А.Морозкин кандидатураны бүттүүн өйүүллэрин этэн туран, атыттары эмиэ оннук көхтөөхтүк куоластыылларыгар ыҥырда.
Счетнай хамыыһыйа талыллан үлэлиир. Ил Түмэн бастайааннай сэкирэтээрэ О.Винокурова кистэлэҥ куоластааһын түмүгүн иһитиннэрэр: 68 дьокутааттан 61-рэ сөбүлэҥин биэрбит, 2 дьокутаат утарбыт, 5 – туттуммут. Уураах бырайыага уонна уураах куоластааһынынан ылыныллаллар, мунньах уурааҕа В.Ишаевка туттарыллар.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ В.Басыгысов өрөспүүбүлүкэ саҥа президенин эҕэрдэлиир,В.Штыровка махталы биллэрэр. В.Штыров Егор Афанасьевиһы эҕэрдэлээн туран, барыларыгар махталын этэр. В.Ишаев эмиэ итинник этиинэн кыттыһар. Харда тылыгар Е.Борисов үрдүк итэҕэл иһин барыларыгар махталын биллэрэр. Өрөспүүбүлүкэ туһугар түмсүүлээх үлэни хааччыйыам диэн эрэннэрэр.Саҥа бырабыыталыстыба састааба уталытыллыбакка сүүмэрдэниэхтээҕин, кылгас сайын онто да суох сырылас күннэрэ ыган туралларын, сиэҕи ньыппарынан, тимэҕи төлөрүтүнэн үлэ үөһүгэр түһүллүөхтээҕин санатар.
Бүөмньү санаа
Егор Борисовы утарбыт да,киниэхэ куолаһын биэрэртэн туттуммут да баар эбит, онон муҥутуур кыайыылааҕынан син биир тахсыбатах диэччи баар буолуон сөп. Ким хайдах тойоннуура, куолулуура бэйэтин көҥүлэ. Политика диэн политика, киниэхэ «муҥутуур кыайыылаах» диэн өйдөбүл төрүт да дьүөрэтэ суох буолуон сөп. Е.Борисов 100% өйүүр куолаһы ылбыта буоллар киһи хайдах эрэ дьиктиргии саыа этэ. Оттон бу ылбыт өйөбүлэ киниэхэ дьокутааттар өттүлэриттэн эрэ буолбакка,өрөспүүбүлүкэ бүттүүн норуотуттан итэҕэйэр уонна эрэнэр санаа олус күүстээҕин көрдөрөр. Онон итэҕэйии кирэдьиитэ толору бэрилиннэ, анны төннөрүүтэ хаалла.
Бастакы күн иккис аҥаарыгар пленарнай мунньах үлэтэ салҕанан барда. Ордук эриирдээх дьүүллэһиини «СӨ 2009 сыллааҕы судаарыстыбаннай бюджета туолуутун туһунан отчуоту бигэргэтии» уонна «СӨ 2010 сыллааҕы судаарыстыбаннай бюджетын туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуоннар барыллара аастылар. Түмүккэ, бастакы барыл тиһэх ааҕыынан, иккис барыл уурааҕа сүнньүнэн ылылыннылар.
Прокопий Иванов
| < Предыдущая | Следующая > |
|---|